Dünyada ve Türkiye'de Uçuş Kontrolün Kısa Geçmişi
Yıllar boyunca uçuş kontrol bir çok isim almıştır: hava yolu devriyesinden, hava yolu uçuş kontrolü, kolaylık uçuş kontrolü ve sonunda uçuş kontrol. Kavram, hava yolu sistemi kadar eski olup 1920'lere kadar inmektedir. 1940'ın sonlarına kadar uçuş kontrol hizmetleri, uçuş kontrol ekipmanını, hava aracıyla uçuş kalibrasyonunu, avionik desteği ve kalibrasyonunu ve bir ülkenin hava sahası sisteminin güvenliğini sağlamak için gerekli diğer hizmetleri kapsamıştır.
4 Nisan 1947'de Uluslararası Sivil Havacılık Örgütünün (ICAO) kurulmasıyla birlikte uçuş kontrol de resmiyet kazanmıştır.
Türkiye'de uçuş kontrol, 1959 yılında ABD'li ekip tarafından başlatılmıştır. Türk tescilli bir uçak ve Türk uçuş ekibi
ile birlikte 19.02.1963'te ilk kez ulusal uçuş kontrol hizmeti verilmiştir. 1993'te Yarı Otomatik Uçuş Kontrol Sistemi (SAFIS) ile hizmet verilmeye başlanmıştır.
22 Nisan 2009 tarihinde ABD den satın alınan 2 adet yeni Cessna Citation XLS ( TC-LAC veTC-LAD) uçağı ABD den Türkiye'ye uçurularak getirilmiştir. Uçaklar NSM 3000 model Tam Otomatik Uçuş Kontrol Sistemi (AFIS) ile teçhiz edilmiş olup, bu sistem Lazer Kamera ve Uydu Tabanlı çalışarak, ILS CAT I-II-III, VOR, DME, NDB, RNAV, Radar, Visual Aids (PAPI, ALS) haberleşme sistemlerinin uçuş kontrolünü yapabilmekteydi. Uçuş kontrol hizmeti 2024 yılına kadar bu uçaklar ile yapıldı.
2024 yılında satın alınan 2 adet Cessna Citation Latitude (TC-FCE ve TC-FCD) ve 1 adet Cessna Citation Longitude (TC FCD) uçakları 2024 yılı içerisinde Türkiye' ye getirilmiştir. Uçaklar AERODATA AeroFIS model Tam Otomatik Uçuş Kontrol Sistemi (AFIS) ile donatılmış olup, bu sistem Anti Jammer sistemi sayesinde GPS kayıplarından etkilenmeden ILS CAT I-II-III, VOR, DME, NDB, RNAV, RNP, Radar, Visual Aids (PAPI, ALS) haberleşme sistemlerinin uçuş kontrolünü yapabilmektedir.
Ayrıca Genel Müdürlüğümüz merkez teşkilatında 26 Şubat 2013 tarihinden itibaren yürürlüğe giren yeniden yapılanma kapsamında, uçuş kontrol faaliyetleri Uçuş Kontrol Şube Müdürlüğü ve Hava Araçları Teknik Şb.Md.lüğü'nce işbirliği içerisinde sürdürülmektedir.
Neden Uçuş Kontrol?
Kısaca VOR, NDB, ILS ve DME gibi İngilizce kısaltmalarla belirtilen HSY'ler elektronik yardımcı cihazlar olup bu
tip yardımcı cihazlardan elektromanyetik sinyallerin uygun yayılıp yayılmadığı havadan yapılacak kontrollerle anlaşılabilir.
Ayrıca PAPI, ALS kısaltmalarıyla belirtilen elektriksel-görsel yardımcıların da yapılacak uçuşlarla denetlenmesi gerekir. Uçuş kontrol, bu havadan denetim gerekliliğinin sonucudur. Bununla birlikte elektronik yardımcılar uygun test donatısı vasıtası ile yerden de denetlenebilir. Yerden kontrol havadan kontrole göre daha uygun ve daha az maliyetlidir. Yerden kontrolün tüm bu üstünlüklerine karşın, özellikle elektronik HSY'lerin performans ölçümlerinin çoğu sadece havadan yapılabilmektedir. Kesintisiz hizmet vermek zorunda olan elektronik HSY'lerin kendi kendilerini denetleyen, en küçük bir aksaklıkta ve yayın bozulmasında uyarı vererek sistemi kendiliğinden kapatan monitörleri vardır. Ancak monitörler sadece yakın çevresini kontrol edebilir. Bunun ötesinde yayının doğruluğu, çevre şartlarından etkilenip etkilenmediği veya girişimlerin (enterferans ) olup olmadığı hakkında bilgi veremezler.
Bunlardan dolayı özel donanımlı uçağa ve bu yayınları değerlendirebilecek eğitimli ve yetişmiş uçuş kontrol ekibine ihtiyaç vardır.
Devletin Uçuş Kontrol Yükümlülüğü
ICAO üyesi devletler, tüm hava sahasının ve yere dayalı aletli uçuş usullerinin havadan denetimi boyunca
ve elektromanyetik sinyalleri yasal olarak geçerli kılma / onaylama sırasında kendine düşen gereklilikleri yerine getirirler.
Türkiye'de uçuş kontrol hizmeti Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü (DHMİ) Hava Seyrüsefer Dairesi Başkanlığı'na bağlı Uçuş Kontrol Şube Müdürlüğü'nce yürütülmektedir. Uçuş Kontrol Şube Müdürlüğü halen toplam 396 adet elektronik HSY'yi ve 110 adet görsel (elektrikli) HSY'yi periyodik olarak kontrol etmektedir.
Uçuş Kontrol Şube Müdürlüğü, belirtilen HSY'lerin dışında kalan ve SSR veya PSR kısaltmalarıyla belirtilen
radarların,VHF/UHF iletişim frekanslarının, yaklaşma/pist/taksiyolu ışıklarının da havadan kontrolünü gerçekleştirmektedir. Uçuş Kontrol Şube Müdürlüğü zaman zaman da frekans girişimlerini tespit ederek önlemler alınmasını sağlamaktadır.
Uçuş kontrol için kullanılan sistemler, her üç ayda bir kalibre edilerek bunların doğru ve hassas ölçme yeteneğinin devamlılığı sağlanmaktadır.
Uçuş Kontrol Tipleri
Beş çeşit uçuş kontrol vardır:
1. Yer Seçimi Kontrolü (Site Evaluation Inspection)
Bir elektronik hava seyrüsefer yardımcısının kalıcı olarak kurulması için önerilen yerin uygunluğunu saptamak için yapılan uçuş kontroldür. Bu kontrol için taşınabilir yer kolaylıkları, örneğin Mobil VOR kullanılabilir. Bunların denendiği yerde olumlu sonuç alınırsa kalıcı bir yapı ve sistem kurulur. Tersi durumda başka bir yer aranır.
2.İlk Hizmete Verme Kontrolü (Commissioning Inspection)
Hava seyrüsefer yardımcısının/sisteminin performansı (çalışma başarımı) konusunda tam bilgiyi elde etmek ve yardımcının/sistemin kendi kullanım (işletme) gereklerini destekleyip desteklemeyeceğini saptamak için düzenlenen kapsamlı uçuş kontroldür. Bu en uzun süreli bir kontrol biçimidir. Bu kontrol sonucunda elektronik veya görsel bir HSY ya hiçbir kısıtlama (tahdit) konmadan ya da bir kısıtlama konularak hizmete verilir. Eğer kısıtlama varsa bu durum kullanıcılara (pilotlara, işletmecilere) bir notam (havacılara duyuru) ile hizmet öncesinde bildirilir.
3. Periyodik Uçuş Kontrol (Periodic Inspection)
Hizmete verilmiş bir seyrüsefer yardımcısının/sistemin standartları karşılamayı sürdürüp sürdüremeyeceğini
ve kullanım (işletme) gereklerini destekleyip desteklemeyeceğini saptamak üzere belli aralıklarla yürütülen
uçuş kontroldür. Eğer HSY, ilk hizmete verme kontrolü sırasındaki performans ile çalışıyorsa bir sonraki periyodik kontrol tarihine kadar yeniden hizmete verilir. ICAO gereklerine aykırı veya tolerans dışı bir durum saptandığında HSY, bu durum giderilinceye kadar hizmete verilmez.
Günümüzde uygulanan periyodik kontrol sıklıkları şöyledir:
DARALTILMIŞ PERİYOT
|
HSY | ARALIK (Gün) | PENCERE (Gün) | Düşünceler |
ILS CAT-I, OFFSET ILS, ONLY LOCALIZER OFFSET LOCALIZER | 180 | ±18 | Monitör kontrolü her iki periyodik uçuş denetiminden birinde sistemle birlikte yapılır. |
| ILS CAT-II | 120 | ±12 | |
ILS CAT-III | 120 | ±12 | |
| IAC (Instrument Approach Chart) | | HSY ile aynı aralıkta kontrolü yapılacaktır. | |
| VOR | 365 | ±36 | Monitör kontrolü ve alignment orbit kontrolü her iki periyodik uçuş denetiminden birinde sistemle birlikte yapılır. |
NDB | 730 | ±73 | |
RNP IAC | 540 | ±54 | |
DME (Herhangi bir HSY ile birlikte çalışmayan) | 365 | ±36 | |
DME, VGSI, Marker Beacon, Communications ve ALS' ler | | | Bu sistemler, destekledikleri HSY/sistem ya da yöntem ile aynı aralıkta kontrol edilecektir. |
NORMAL PERİYOT |
HSY | ARALIK (Gün) | PENCERE (Gün) | Düşünceler |
ILS CAT-I, OFFSET ILS, ONLY LOCALIZER OFFSET LOCALIZER | 270 | ±27 | Monitör kontrolü her iki periyodik uçuş denetiminden birinde sistemle birlikte yapılır. |
| ILS CAT-II | 180 | ±18 | |
ILS CAT-III | 180 | ±18 | |
| IAC (Instrument Approach Chart) | | HSY ile aynı aralıkta kontrolü yapılacaktır. | |
| VOR | 730 | ±73 | Monitör kontrolü ve alignment orbit kontrolü her iki periyodik uçuş denetiminden birinde sistemle birlikte yapılır. |
NDB | 730 | ±73 | |
RNP IAC | 540 | ±54 | |
DME (Herhangi bir HSY ile birlikte çalışmayan) | 730 | ±73 | |
DME, VGSI, Marker Beacon, Communications ve ALS' ler | | | Bu sistemler, destekledikleri HSY/sistem ya da yöntem ile aynı aralıkta kontrol edilecektir. |
4. Özel Uçuş Kontrol (Special Inspection)
Normal periyodik aralık dışında yapılan kontroldür. Sistemlerin, alt sistemlerin ya da tek başına seyrüsefer yardımcısının performans niteliklerini saptamak/değerlendirmek için yapılan uçuş kontroldür. Başlıca özel kontrol tipleri, kaza sonrası kontrol, yeniden yapılandırma kontrolüdür. Genellikle HSY bakım personelinin veya Kaza Anket Heyetinin Başkanının isteği üzerine yapılır.
5. Gözetim Kontrolü (Surveillance Inspection)
Hizmete verilmiş sistemlerin, seyrüsefer yardımcılarının tek tek bileşenlerinin, aletle uçuş usullerinin ya da hizmetlerin sürekli gözlemlenmesidir. Bu kontrol, olağan uçuş etkinlikleri/seyrüsefer sırasında gözlemlenen hava seyrüsefer yardımcılarının tek tek bileşenlerinin nokta kontrollerini de kapsar. Nokta Kontrolü (Spot Check), belirsiz aralıklarla, uçuş kontrol ekibiyle birlikte yapılan uçuş kontroldür. Gözetim Kontrolüne şunlar örnek verilebilir: Pistlerin, taksi yollarının durumu, boyalı işaretler, yönlendirme levhaları, kararmış ya da kırık pist veya mania ışıkları, iletişimler, havaalanlarında tehlikeli bir durum oluşturan ya da HSY'nin performansını (çalışma başarımını) olumsuz etkileyebilecek inşaat etkinliği ve benzerleri.
Eğer gözetim kontrolünde bir tolerans dışı veya tatmin edici olmayan bir durum bulunursa bunun için rapor hazırlanır ve gerekirse NOTAM bilgisi verilir.
